OPINIE: Maak onbetaalde zorg dringend zichtbaar

Donderdag gaf de Amerikaanse politicoloog Joan Tronto, éminence grise van de zorgethiek, een gastcollege aan de KU Leuven. Haar verblijf in ons land kon niet beter getimed zijn. De langverwachte pensioenhervorming werd deze week concreet, met als blikvanger de uitspraak van pensioenminister Jan Jambon dat "vrouwen zich zullen moeten aanpassen" - meer werken dus.

Eerlijk, ik was gedegouteerd. Tronto was het ideale tegengif. Ze stelt dat zorgrelaties ons mens-zijn bepalen. Mensen zijn fundamenteel afhankelijk van elkaar. We kunnen misschien wel een pleidooi houden dat vrouwen zich moeten aanpassen en heroriënteren van onbetaalde (zorg)arbeid naar betaalde arbeid, maar ook dan zal de zorg niet verdampen.

Dat bleek tijdens de burger-zorgtop Caruna. Die bracht in november net geen duizend burgers tussen 16 en 88 jaar bijeen om na te denken over de plaats van zorg in de samenleving. De top werd voorafgegaan door een digitale en fysieke 'Ronde van Vlaanderen', waaraan meer dan 8.000 mensen participeerden. Bijna 75 procent vond dat zorgtijd altijd moet meetellen voor het pensioen. Mantelzorg bespaart de overheid massa's geld - die inzet mag niet worden afgestraft bij de pensioenberekening. Op de top werd dit bevestigd.

Democratisch beginsel

Het Caruna-team ging ook in gesprek met Tronto en vroeg haar of zo'n zorgzame samenleving onze autonomie niet inperkt. Is ze niet te betuttelend? Autonomie is geen vertrekpunt, maar het resultaat. Een zorgzame samenleving stelt elke mens, hoe kwetsbaar ook, in zijn kracht om relaties met anderen aan te gaan.

Daarom moet zorg volgens Tronto een centrale plek krijgen in elk politiek en ethisch debat. Een principe dat ze uitdiepte in haar werk Caring Democracy. Een samenleving waarin er geen solidaire of publieke structuren zijn, daarin geldt de wet van de sterkste: wie het meest kan betalen, krijgt de beste zorg. Zorg is een fundamenteel element van een democratische samenleving. Wie geen zorg krijgt, vindt geen aansluiting met de samenleving.

Ik voel ook veel verzet tegen het idee dat iedereen zorg nodig heeft. We zien onszelf graag als onafhankelijke en gezonde mensen. Zorg heeft nog altijd de connotatie van kwetsbaarheid of zwakte. Net daarom moet zorg een democratische bedding krijgen, zodat we beseffen dat het om wederkerigheid gaat. Iedereen wordt oud. Mensen planten zich voort, krijgen kinderen. Dat kunnen we niet 'aanpassen', hoe hard Jambon dat ook wil.

Zorg zal er altijd zijn. De vraag is alleen hoe we die waarderen. Het lijkt alsof zorg wenselijk maar niet-essentieel is. Terwijl ze de onzichtbare ruggengraat van onze samenleving is. Essentieel maar verborgen. Daarom is het belangrijk om zorg zichtbaar te maken.

Ik heb een vrouwelijke collega die er een punt van maakt om een vergadering af te sluiten met: "Goed, we gaan afronden. Ik moet een was insteken." Misschien moeten we dat wat vaker doen. Sportmakelaar Jerry Maguire uit de gelijknamige film maakte van de uitspraak "show me the money" een van de geliefde oneliners voor mensen die houden van return on investment. Ik bepleit een nieuwe versie: show me the care.

Luc Van Gorp, voorzitter CM Gezondheidsfonds

Dit opiniestuk verscheen eerder in De Morgen.